संघर्षातून समाज बदलाचा प्रवास — सौ. उषा वाखारे

जीवनाचा प्रवास प्रत्येकाला वेगळा मिळतो. काहींचा मार्ग सरळ असतो, काहींचा कठीण… पण काही लोक असे असतात, जे त्या कठीण मार्गावरून चालत असताना इतरांसाठीही रस्ता तयार करतात. त्यांना स्वतःचा प्रवासच महत्त्वाचा नसतो; त्यांनी सोबत आणलेली माणसं महत्त्वाची असतात. सौ. उषा शैलेंद्र वाखारे ही अशीच एक व्यक्ती — जिच्या आयुष्यातील संघर्षाने तिचं स्वतःचं जीवनच बदललं नाही, तर हजारो लोकांच्या जगण्याला नवा आशादायी मार्ग दिला. त्यांची कथा ही केवळ एका व्यक्तीच्या वाटचालीपुरती मर्यादित नाही; ती आहे अखंड जिद्दीची कहाणी, करुणेची शक्ती आणि समाजबदलासाठीच्या न थकणाऱ्या ध्यासाची कहाणी.

दुष्काळातून सुरू झालेली जिद्दीची वाटचाल

श्रीगोंदा तालुक्यातील ढवळगाव हे त्यांचं मूळ गाव. 1972 साली दुष्काळ पडल्यामुळे त्यांच्या आई-वडिलांनी एक हिम्मतीचा निर्णय घेतला — “इथे राहत बसून काही होणार नाही; नवीन आयुष्य शोधूया.” आणि मग गाई–गुरांसह सात दिवसांचा पायी प्रवास करत ते मुंबईत पोहोचले. तिथे मिळेल ती कामं करत संसार चालवला. घरात पैसा नव्हता, पण कणखरता होती. आईवडिलांनी अगदी मजुरी करून सुद्धा घर चालवलं. पण खचून न जाता थांबलेलं शिकणं पूर्ण करत होते आणि आईने ही भाजीपाला विकून त्यांच्या संसाराला हातभार लावला व मुलांना मोठं केलं. पण परिस्थितीनं त्यांची स्वप्नं मरू दिली नाहीत. उलट, त्यांनी हे ठरवलं— “जग बदललं नाही तरी आपण स्वतःला बदलत राहायचं.” वडिलांनी मजुरी करत-बिकट परिस्थितीतही शिकणं सोडलं नाही. त्यांनी दहावी उत्तीर्ण केलं, इन्कम टॅक्स विभागात शिपाई म्हणून नोकरी मिळवली आणि शिकत राहून पदोन्नतीही मिळवली. आणि आई…ती शिक्षित नव्हती, पण शिक्षणाचं महत्त्व तिला जास्त कळत होतं. ती म्हणायची —

“मला शिकायला मिळालं नाही, पण आपल्या गावातील मुलांना शिक्षण मिळण्यासाठी प्रयत्न करू.”

म्हणूनच तिने गावातील काही मुलांना घरात आणून त्यांचं शिक्षण, राहणं, खाणं स्वतःच्या कमाईतून सांभाळलं. हे सगळं लहानपणापासून पाहत वाढलेली उषाताई म्हणतात , “आमच्या घरी पैसा कमी होता, पण माणुसकी खूप मोठी होती.”

सौ. उषाताईंच्या मनात समाजसेवेची पहिली ज्योत याच घरातून पेटली. आई-वडिलांनी शिकवलेली माणुसकी, शिकवताना दिलेला संयम, आणि वंचितांना मदत करताना दिसलेली कायमची करुणा… हीच त्यांच्या आयुष्याची खरी शाळा होती. लहानपणी त्या पाहायच्या— गरीबी माणसाला थांबवते, अशिक्षितपणा माणसाला मागे ठेवतो, पण एखाद्याने हात दिला तर जीवन बदलू शकतं. त्या हाताचं नाव आज “सौ.उषा वाखारे” आहे.

शाळाबाह्य मुलांसाठीचा पहिला मोठा प्रयत्न

उषाताईंनी कामाची सुरुवात अशा मुलांपासून केली जे कधी शाळेत गेलेच नव्हते. वीटभट्टीचे मुलं, ऊसतोड मजूरांची मुलं, कचरावेचक महिलांची मुलं, घरकाम करणाऱ्या महिलांची मुलं — या सगळ्या मुलांना शिक्षणाची ओळखही नव्हती. त्या त्यांच्या वस्तीवर जाऊन शिकवू लागल्या. वस्ती शाळा उघडल्या. पालकांना समजावलं. प्रशासनाशी संवाद साधला. मुलांच्या डोळ्यातील भीती, निराशा, आणि संधींचा अभाव त्या रोज बघत होत्या. त्या म्हणतात—

“मुलं वंचित नसतात; वंचित आपण त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाही म्हणून होतात.”

त्यांच्या सततच्या प्रयत्नांनी जे 90% मुलं शाळेत जात नव्हते, त्यातील 50% मुलं आता नियमित शाळेत जाऊ लागली. हे आकडे फक्त आकडे नाहीत — हे उषाताईंच्या कामाचं जिवंत प्रमाण आहेत.

भटक्या मदारी समुदायातील कठीण वास्तव आणि बदलाची लढाई

या प्रवासात उषाताईंच्या समोर आला एक असा समुदाय, ज्यांना समाजाच्या नकाशावरही कधी स्थान मिळालं नव्हतं — भटक्या मदारी समुदाय.या समाजाचं वास्तव हे इतर कोणत्याही समुदायासारखं साधं-सोपं नाही; ते गुंतागुंतीचं, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेलं, आणि व्यवस्थेपासून पूर्णपणे तुटलेलं आहे.या समुदायातील बहुतेक कुटुंबं सतत भटकंतीवर असतात. कोणतंही स्थिर गाव, स्थिर घर, स्थिर उत्पन्न किंवा स्थिर ओळख नाही. त्यामुळे त्यांच्या मुलांचं शिक्षण हे जवळजवळ अशक्य वाटतं. शाळेत मुलं नाहीत, सातवीच्या पुढे शिकलेला कुणी मोजका, ओळखपत्रच नाहीत, त्यामुळे कोणत्याही सरकारी योजनांचा लाभ मिळू शकत नाही.त्यांच्या दैनंदिन जीवनात भिक्षा, छोटे जादूचे खेळ, तग धरण्यासाठी कष्ट, हा दिनक्रम. अशा परिस्थितीत त्यांना शिक्षणाबद्दल ओढ असावी अशी अपेक्षा ठेवणंही कठीण.उषाताईंनी प्रथमच या वस्तीवर पाऊल टाकलं तेव्हा तिथली माणसं त्यांना ‘कोणत्या कामासाठी’ आली आहेत हेही समजू शकत नव्हती.

विश्वास हा सर्वात मोठा प्रश्न होता.उषाताई सांगतात— “समस्या मोठी नसते… तिला समजून घेण्याची आणि तिच्यात शिरण्याची आपली तयारी कमी असते.” तेव्हा त्यांनी समस्यांवर चर्चा न करता लोकांपासून सुरुवात केली. त्यांच्या भाषा, त्यांच्या सवयी, त्यांचे रितीरिवाज, त्यांचा इतिहास — हे सगळं समजून घेण्यासाठी त्या त्यांच्या सोबत बसल्या, संवाद साधला, त्यांच्यासाठी वेळ दिला.
नंतर त्यांनी आधारकार्ड, रेशन कार्ड, जातीच्या दाखल्यांसाठी कॅम्प, जागृती बैठक, लहान मुलांसाठी शिक्षण वर्ग, महिलांसाठी चर्चासत्र — असं एक एक करून काम सुरू केलं.उषाताईंनी पहिल्यांदा पाहिलं ते समुदायाचं आयुष्य, मग त्यांचे प्रश्न, आणि मग त्यांच्या गरजा.आणि हळूहळू,जिथे कधीही शाळा दिसत नव्हती,तिथून मुलं हसत-हसत शाळेत जाऊ लागली.पालकांना ‘शिक्षण म्हणजे काय’ समजायला लागलं.आणि सगळ्यात महत्त्वाचं —या समुदायात ‘बदलाची इच्छा’ जन्माला यायला लागली.हा प्रवास अजुन ही सुरू आहे.बदल हळूहळू आहे, पण ठाम आहे.आणि उषाताईंच्या मते—“सुरुवात केलेलं एक पाऊलही अनेक पिढ्यांचं भविष्य बदलू शकतं.”

‘उडान’ — महिलांना आत्मनिर्भर बनवणारा नवा अध्याय

कोरोना काळ हा अनेकांसाठी कठीण होता, पण काही घरांसाठी तो आयुष्य बदलून टाकणारा प्रचंड आघात ठरला.अनेक महिलांनी पती गमावले, उत्पन्न थांबलं, घराची जबाबदारी वाढली, आणि भविष्य पूर्णपणे अंधारलं.उषाताईंनी हा अंधार पाहिला…आणि ठरवलं ,”या महिलांचा हात धरायला कोणी नसेल, तर आपण तरी सोबत उभं का राहू नये?” अशा परिस्थितीतच जन्माला आला ‘उडान प्रकल्प’ — एक असा उपक्रम, जिथे घरात बसलेल्या विधवा महिलांना स्वतःच्या हाताने वस्तू तयार करून त्यांना बाजारपेठेत विकण्याची संधी मिळाली. या प्रकल्पातून उषाताईंनी महिलांना सांगितलं—“कमाई ही फक्त पैशाची गोष्ट नाही;ती आत्मविश्वासाची पहिली पायरी आहे.”महिलांनी मसाले, हस्तकला वस्तू, अन्नपदार्थ, सुगंधी उत्पादने अशा अनेक गोष्टी तयार केल्या,आणि वात्सल्य सिंधू फाउंडेशन या उत्पादनांचा बाजारपेठेशी दुवा बनलं.उषाताई गावोगावी फिरल्या,प्रदर्शन भरवली,लोकांशी चर्चा केली,आणि महिलांची उत्पादने अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवली.हळूहळू त्या महिलांचं आयुष्य बदलू लागलं — पूर्वी दुःखी, हरवलेल्या नजरा आता चमकू लागल्या.जी स्त्री स्वतःलाच कमकुवत समजत होती,ती आता स्वतःच्या पायावर उभी राहू लागली.उषाताई सांगतात—“महिलांना मदत करणं माझं काम नाही; त्यांना सक्षम बनवण्याची संधी देणं हेच खरं काम आहे.” आजही ‘उडान’ प्रकल्पातून अनेक महिलांच्या वस्तू बाजारात विकल्या जात आहेत,त्यांचं उत्पन्न वाढतंय,आर्थिक स्थैर्य मिळतंय,आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे —त्यांच्या आयुष्यात आत्मविश्वास परत आला आहे.

समाजासाठी केलेल्या कार्याची मान्यता आणि पुरस्कार

सौ. उषा वाखारे यांच्या समाजकार्याचा परिमाण फक्त त्यांच्या वस्तीवर दिसत नाही; तो राज्यभरात मान्यताप्राप्त आहे.गरजू मुलं, भटक्या मदारी समाजातील मुली-मुलं, कोरोना काळातील विधवा महिला, आणि विविध वंचित गटांवर केलेल्या त्यांच्या कामाला अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी गौरवण्यात आलं आहे.त्यांच्या कार्याची ताकद इतकी प्रभावी आहे की अनेक प्रतिष्ठित संस्था, सामाजिक संघटना, आणि शासनाच्या विविध विभागांनी त्यांना सन्मानित केलं आहे.
आजपर्यंत उषाताईंना मिळालेल्या प्रमुख पुरस्कारांमध्ये खालील गौरवांचा समावेश आहे:

• वारसा फाउंडेशन सावित्रीबाई फुले पुरस्कार
• सुषमा स्वराज पुरस्कार
• आधार छाया फाउंडेशन आदर्श सामाजिक कार्यकर्ते पुरस्कार
• चिंचेची तालीम गणेश मित्र मंडळ पुणे – सामाजिक पुरस्कार
• युगप्रवर्तक प्रतिष्ठान, आंबेगाव – राजमाता जिजाऊ माता पुरस्कार 2024
• शिरूर नगरपरिषद, स्वच्छ सर्वेक्षण 2024 – जल ॲम्बेसेडर सन्मान
• वैभवी पतसंस्था – उत्कृष्ट सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार 2024
• माननीय मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे साहेब – शिवदुर्गा सशक्त महिला पुरस्कार 2025
• खिदमत फाउंडेशन – सामाजिक पुरस्कार 2024
• शक्तिधात्री महिला उद्योग समूह – शक्तिदात्री सेवावृत्ती पुरस्कार 2020
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व महात्मा फुले संयुक्त जयंती समिती – भिमरत्न पुरस्कार 2024

हे पुरस्कार म्हणजे त्यांच्या कामाची ओळख — पण त्यांच्यासाठी प्रत्येक मुलाचं हसणं, प्रत्येक महिलेची प्रगती, प्रत्येक वस्तीचा बदल — हेच सर्वात मोठं पारितोषिक आहे.

वात्सल्य सिंधू फाउंडेशनची सुरुवात

उषाताईंच्या मनात समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा त्यांना घरातूनच मिळाली. त्यांच्या आईचं नाव सिंधू — ज्या स्वतः अशिक्षित होत्या, पण शिक्षणाचं अमूल्य महत्त्व त्यांना कुणापेक्षा जास्त माहीत होतं. त्या गावातील अनेक गरजू मुलांना घरी आणून शिकवत, त्यांच्यावर आईसारखं वात्सल्य दाखवत. आई म्हणायच्या —“ज्याला शिक्षण मिळालं नाही, त्याला संधी देणं हेच खरं समाजकार्य.” आईचा हा विचार, तिच्या हातून दिसणारी करुणा आणि इतरांना आधार देण्याची वृत्ती उषाताईंना आयुष्यभराची दिशा देऊन गेली. पुढे उषाताईंना कोणत्या मार्गावर चालायचं आहे, हे त्यांच्या मनात तेव्हाच स्पष्ट झालं होतं. 2015 साली त्यांनी प्रत्यक्ष समाजात उतरून कामाला सुरुवात केली. शिरूर परिसरातील वंचित मुलं, स्थलांतरित कामगार, भटक्या समुदायातील कुटुंबं—यांच्या शिक्षण, हक्क आणि संधींसाठी त्या थेट वस्तीवर जाऊन काम करू लागल्या. त्यांच्या कामाला अधिक स्पष्टता, संरचना आणि विश्वासार्हता मिळावी म्हणून 2018 साली ‘वात्सल्य सिंधू फाउंडेशन’ या नावाने संस्थेची अधिकृत नोंदणी झाली. हे नाव निवडताना उषाताईंनी एकच गोष्ट मनात ठेवली—आईचं प्रेम, तिचं वात्सल्य आणि तिची अपूर्ण राहिलेली शिक्षणाची इच्छा पुढे नेणं. म्हणूनच फाउंडेशनचं नाव ठेवलं:“वात्सल्य सिंधू फाउंडेशन” ही संस्था म्हणजे आईची आठवण, तिचं स्वप्न, आणि उषाताईंच्या समाजकार्याला मिळालेली मजबूत दिशा. आज—2025 साली—या फाउंडेशनच्या स्वतंत्र बांधकामाची प्रत्यक्ष सुरुवात झाली आहे.हे बांधकाम म्हणजे फक्त भिंतींचा प्रकल्प नाही;हे आहे उषाताईंच्या दशकभराच्या अथक समाजकार्याचं फलित,आणि पुढील पिढ्यांसाठी उभा राहणारा एक कायमस्वरूपी प्रेरणास्थान.

उषाताईं वाखारे यांचे समाजकार्य जितके मनाला भिडणारं आहे, तितकंच त्यांचं लेखनही संवेदनशील आणि वास्तवाशी जोडलेलं आहे. त्यांच्या अनुभवांमधून जन्मलेलं ‘सिंधू : माझ्या मनाचा ठाव घेणाऱ्या स्त्रिया’ हे पुस्तक स्त्रियांच्या संघर्ष, ताकद आणि न सांगितल्या जाणाऱ्या भावविश्वाला सुंदरपणे शब्द देतं.

हे पुस्तक साध्या भाषेत, मनाला स्पर्श करणाऱ्या शैलीत लिहिलं असून वाचकांना खूप आवडतं. अनेकांनी ते “worth reading” म्हणून कौतुक केलं आहे. उषाताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाचा साहित्यिक पैलू दाखवणारं हे पुस्तक त्यांच्या समाजकार्याइतकंच प्रेरणादायी आहे.

एका व्यक्तीने पेटवलेला बदलाचा दिवा

उषाताईंची कथा ही फक्त एक यशोगाथा नाही. ही शिकवण आहे — की परिस्थितींनी नाही तर मनाच्या ताकदीने माणूस मोठा होतो. दुष्काळातून सुरू झालेला प्रवास, पायी चाललेले सात दिवस, आई-वडिलांनी दिलेली मूल्यं, वंचित मुलांसाठी केलेला प्रयत्न, आणि समाजबदलाचा संकल्प — हे सगळं उषाताईंना आज जिथे उभं करतं, ते फार थोड्यांना जमणारं आहे.

त्या आपल्याला आठवण करून देतात —“प्रेरणा दूर नाही; ती आपल्या आसपास आहे. फक्त तिला पाहण्याची आणि पुढे नेण्याची उर्मी हवी.”

सौ.उषा शैलेंद्र वाखारे
सचिव – वात्सल्य सिंधू फाउंडेशन
रेव्हेन्यू कॉलनी, गायकवाड हॉस्पिटल समोर, शिरूर.
📞 8928644866

आमच्या वेबसाइटला भेट देण्यासाठी येथे क्लिक करा. – वात्सल्य सिंधू फाउंडेशन